Instytucja zachowku w prawie spadkowym

Zachowek to mechanizm, który zabezpiecza najbliższych spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w rozdziale majątku. Uprawnieni otrzymują pieniężne roszczenie odpowiadające części wartości spadku, jaką dostaliby przy dziedziczeniu ustawowym. Dzięki temu prawo równoważy swobodę testowania z ochroną interesów rodziny i zapobiega sytuacjom, w których bliscy zostaliby bez wsparcia finansowego.

Na czym polega zachowek

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniędzy, a nie prawem do konkretnego składnika majątku. Uprawniony kieruje żądanie przede wszystkim do spadkobierców. Jeżeli nie pokryją oni należności, odpowiedzialność może objąć zapisobierców windykacyjnych oraz osoby obdarowane przez spadkodawcę, i to w granicach odnoszonego przez nich wzbogacenia. Takie ukształtowanie odpowiedzialności ogranicza ryzyko, że darowizny lub zapisy dokonane za życia spadkodawcy pozbawią bliskich należnego im zabezpieczenia.

Kto ma prawo do zachowku

Uprawnionymi są najbliżsi spadkodawcy, w szczególności:

• małżonek,
• zstępni czyli dzieci, a gdy ich brak albo nie dożyli otwarcia spadku także wnuki i dalsi zstępni,
• rodzice spadkodawcy, jeżeli zmarły nie pozostawił zstępnych.

Rodzeństwo, dalsi krewni i powinowaci co do zasady nie mają prawa do zachowku. Uprawnienie można utracić, jeżeli doszło do wydziedziczenia, zrzeczenia się dziedziczenia albo stwierdzono niegodność dziedziczenia.

Kiedy wydziedziczenie jest skuteczne

Wydziedziczenie musi zostać zamieszczone w testamencie i zawierać konkretne przyczyny. Ustawa przewiduje je zwłaszcza wtedy, gdy uprawniony uporczywie narusza obowiązki rodzinne wobec spadkodawcy, dopuścił się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub osobie mu bliskiej albo prowadzi trwały, sprzeczny z zasadami współżycia społecznego tryb życia. Brak jasnego i rzeczywistego uzasadnienia powoduje nieważność wydziedziczenia, co przywraca prawo do zachowku.

Wysokość zachowku i podstawowe zasady

Standardowa wysokość zachowku to 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku małoletnich zstępnych oraz osób trwale niezdolnych do pracy zachowek wynosi 2/3 takiego udziału. Testament nie wyklucza żądania zachowku. Uprawniony może domagać się wypłaty, nawet jeśli został pominięty w testamencie, a cały majątek przekazano innym osobom.

Jak oblicza się zachowek

Wyliczenie zachowku przebiega w kilku krokach i wymaga ustalenia tak zwanego substratu zachowku:

1. Ustala się czystą wartość spadku przez odjęcie długów spadkowych od aktywów.
2. Dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. Darowizny na rzecz zstępnych i małżonka uwzględnia się bez względu na upływ czasu. Darowizny na rzecz innych osób dolicza się, jeśli zostały dokonane w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
3. Wylicza się udział ustawowy uprawnionego, a następnie stosuje odpowiedni ułamek: 1/2 albo 2/3.
4. Odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy, na przykład darowizny, zapisy windykacyjne, a obecnie także wartość zapisu zwykłego i wykonanych na jego rzecz poleceń.

Przykład: gdy czysta wartość spadku wraz z doliczonymi darowiznami wynosi 600 000 zł, a przy dziedziczeniu ustawowym uprawniony dziedziczyłby 1/3, jego udział ustawowy to 200 000 zł. Zachowek wynosi 1/2 z 200 000 zł, czyli 100 000 zł. Jeśli wcześniej otrzymał od spadkodawcy darowiznę 30 000 zł, może żądać 70 000 zł.

Darowizny i zapisy a roszczenie o zachowek

Wliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych do substratu zachowku zapobiega sztucznemu zaniżaniu spadku. Co więcej, to co uprawniony otrzymał od spadkodawcy wcześniej, zalicza się na poczet jego roszczenia. Po nowelizacji przepisów w 2023 roku uwzględnia się także zapisy zwykłe oraz polecenia wykonane na rzecz uprawnionego, które zmniejszają należny mu zachowek.

Za spełnienie roszczenia odpowiadają w pierwszej kolejności spadkobiercy. Jeżeli to niewystarcza, odpowiedzialność może objąć zapisobierców windykacyjnych oraz obdarowanych, i to w granicach uzyskanego wzbogacenia.

Zachowek przy gospodarstwie rolnym

Wartość gospodarstwa rolnego co do zasady wchodzi do substratu zachowku i podlega wycenie przez biegłego według cen rynkowych. Wyjątkiem są przeniesienia dokonane w określonych trybach. W szczególności, jeśli gospodarstwo przekazano następcy na podstawie umowy zawartej zgodnie z przepisami o ubezpieczeniu społecznym rolników w zamian za świadczenia emerytalne lub rentowe, wartości takiego przekazania nie dolicza się do substratu. Odmiennie traktowana bywa także umowa dożywocia, która nie jest darowizną i co do zasady nie powiększa substratu zachowku.

Negocjacje, raty i miarkowanie zachowku

Roszczenie o zachowek można zaspokoić polubownie. Jeżeli sprawa trafia do sądu, możliwe jest rozłożenie płatności na raty lub odroczenie terminu, a w szczególnie uzasadnionych wypadkach również obniżenie wysokości odsetek. Sąd może także miarkować zachowek, gdy jego pełne spełnienie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, na przykład prowadziłoby do rażąco niesprawiedliwych skutków.

Ograniczenia w rozporządzaniu a ochrona zachowku

Prawo zakazuje umów o spadek po osobie żyjącej. Dopuszczalne jest natomiast zrzeczenie się dziedziczenia, które wymaga umowy spadkodawcy ze spadkobiercą w formie aktu notarialnego. Taka umowa może obejmować także zstępnych zrzekającego się i wyłączać ich prawo do zachowku, chyba że strony postanowią inaczej. Rozwiązania te chronią autonomię spadkodawcy, a jednocześnie zapobiegają spekulacjom na przyszłym spadku.

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach. Termin liczony jest od dnia śmierci spadkodawcy, a jeżeli sporządzono testament to od dnia jego ogłoszenia. Bieg przedawnienia przerywa między innymi wniesienie pozwu, zawezwanie do próby ugodowej albo wszczęcie mediacji. Po upływie terminu dochodzenie roszczenia w sądzie nie jest już możliwe, dlatego warto na bieżąco monitorować daty i kompletować dowody dotyczące wartości majątku oraz darowizn.

Podsumowanie

Zachowek stanowi kluczową gwarancję ochrony osób najbliższych spadkodawcy. Umożliwia zachowanie proporcji między wolnością dysponowania majątkiem a obowiązkiem zapewnienia rodzinie minimalnego udziału w wartości spadku. Jasne zasady obliczania, doliczania darowizn i zapisów oraz możliwość polubownego uregulowania należności zwiększają przewidywalność i stabilność rozliczeń po śmierci spadkodawcy. Jeśli potrzebujesz wsparcia w sprawach związanych z prawem spadkowym w Bielsku, rozważ konsultację z prawnikiem, który oceni wysokość roszczenia i wskaże optymalny sposób jego dochodzenia.